Celebrate sweets !

दिवाळीचे दिवस आहे पाहुणे ,भेटीगाठी आणि गोड़ पदार्थ हि देखील आगळीवेगळी पर्वणीच! याच धर्तीवर
एका पेशंटच्या सहज विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर आज ब्लॉग म्हणून पोस्ट करतेय.

“डॉक्टर ,बाहेरील गोड व्यंजने विशेषतः खव्याची व्यंजने टाळावी असे तुम्ही कायम सुचवता. काही सहज सोप्या पारंपरिक गोड व्यंजनांची यादी देऊ शकाल का? थोडे आधी प्लॅन करून वेळ असेल तेंव्हा करता येतील असे काही पारंपरिक वेगळ्या पदार्थांची यादी द्याल का ? दिवाळीत मेजवान्या होतच असतात नक्की करून बघीन”

उत्तर: बाहेरील भेसळीचा खवा,कृत्रिम रंग,रसायने चव आणि सुगंध यामुळे शक्यतो बाहेरची व्यंजने टाळावीत. अगदी खात्रीशीर ठिकाणाहून च आणणे चांगले.इतर वेळी शक्यतो खालील वेगळी आणि साधी व्यंजने घरी करणे उत्तम.त्यातल्या त्यात सोपी,माहित असलेली परंतु कमी केल्या जाणारी पारंपरिक व्यंजने आवर्जून देतेय. ह्या व्यंजनामध्ये पौष्टिकता अर्थातच जमेची बाजू आहेच.
मिठाई गुलाबजाम आणि इतर व्यंजनांपेक्षा काहीतरी वेगळे .


१.कुस्करून एकजीव केलेल्या काळ्या खजुराची सुका मेवा घातलेली वडी (घरी उत्तम बनवता येते)
२.मनुका सुकामेवा खजूर अंजीर ओले नारळ  टाकून लोहयुक्त आणि चविष्ट पाकातील भात(नारळी भात)
३.पंचखाद्य (खोबरे,सुकामेवा,खारीक,मनुका वेलची जायफळ केशर ) घालून सुवासिक तांदूळ भिजवून,बारीक वाटून दुधात शिजवलेली तांदुळाची खीर किंवा फिरनी.
४.रवाळ दळलेल्या गव्हाच्या कणकेचा साजूक तुपातील गूळ घालून शिरा.
५.परतताना भरपूर साय टाकून ओल्या खोबऱ्याची वडी( यात रंगाकरता बिटरसाचे ४ थेम्ब , गुलाबपाकळ्या,केशर,गवती चहाच्या पानाचा २ थेम्ब रस असे वैविध्य ठेवू शकतो)
६.रवा गुळाच्या खमंग साठोऱ्या किंवा सांजोऱ्या तुपाबरोबर.
७.ओल्या किंवा सुक्या खोबऱ्याची करंजी
८.गव्हाच्या दलियाची गूळ,जायफळ वेलची बडीशेप घालून खमंग खीर किंवा लापशी.वरून फेटलेले क्रिम आणि सुका मेवा घालून मातीच्या भांड्यात सेट करून सर्व्ह केली तर अपिलिंग होणारच
९.मुगाचे पीठ खमंग भाजून ठेवावे. हवे तेंव्हा पटकन भरपूर तुपात थोडे भाजून गरम पाणी ओतून शिजवून साखर टाकली कि चविष्ट मूग हलवा तयार.
१०.ओल्या नारळाची खीर घट्ट साय अथवा दूध घालून थंड वाढावी उत्तम पित्तनाशक आणि चविष्ट डेझर्ट देखील होय.
११.कणिक,तांदूळ पीठ दुधात भिजवून त्यापासून पाकातील मालपुवा (हा सुद्धा पटकन होऊ शकतो बरका)
१२.लाल भोपळा आणि गुळाच्या गोड पुऱ्या अथवा घारगे.
१३.उकडीचे गुळाच्या सारणाचे मोदक(वेळ असेल तेंव्हा कराच.हे डेसर्ट नक्कीच भाव खाऊन जाते)
१४.गुळाच्या पाण्यात भिजवून केलेले कणकेचे उकडलेले दिवे छान फेटलेले क्रीम अथवा सुक्या मेव्याचे सारण भरून सर्व्ह केले तर निश्चित वेगळे पण असणारे व्यंजन ठरेल.
१५.पंचखाद्य(खोबरे,सुकामेवा,खारीक,मनुका वेलची जायफळ केशर )घट्ट दुधातील शेवयाची खीर
१६.गुळाच्या पुरणाचे काठोकाठ भरलेले कणकेचे दिंड तव्यावर तुपावर भाजून अतिशय उत्तम लागतात आणि वेगळे व्यंजन हवे ते आकर्षक नाव देऊन वाढा
हमखास आवडतील.
१७.मिश्र डाळीचे पीठ तुपावर भाजून त्यापासून गोड़ पाकातल्या अथवा साध्या वड्या खोबरं किसात घोळवून सर्व्ह करा
१८. पांढरा शुभ्र पाकातील मजबूत वेलची जायफळ घातलेला नारळी रवा लाडू तर मला विशेष प्रिय .
मला वाटते भरपूर पर्याय झालेत. अर्थातच थोडे आधी प्लॅन केले तर ह्या पदार्थाना तशी खूप पूर्वतयारी लागत नसल्याने ते निश्चित करायला जमतील. वाचक आणि पेशंट स्वतःहून आहारशैलीत सकारात्मक बदल करावयास उत्सुक दिसले कि अर्थातच लिखाणाचे सार्थक झाल्याचा आनंद मिळतोच.
वरील सर्व व्यंजने हि बाहेरील विकतच्या मिठाईला पर्याय म्हणून होत, जी बरेचदा भेसळी मुळे अपायकारक ठरत असते. अर्थातच यातील पदार्थ तब्येतीचा अंदाज घेऊन कमी वेळा आणि व्यंजनांच्या मात्रेत च खाणे कधीही हितावह.
(स्वतःच्या पचनशक्तीचा अंदाज घेऊन यंदा दिवाळीत मोजकेच आणि स्वाथ्याला उपकारक तेवढेच आणि तेच खा. या संबंधी अधिक माहिती आपण माझ्या उदरस्थ या आहारविषयक पुस्तकात वाचू शकाल.)

Advertisements

Desi food and belly fat !

Image result for images desi food belly fat

It was the publication ceremony of my book on food and nutrition ,when one of the guest after a formal talk asked me one question. Yes my readers are welcome to ask their queries anywhere anytime. He knew this ,so he asked it without hesitation.

‘’Mam ,somewhere I read that Indian diet is responsible for the increased fat around abdomen .’’ Is it true?

I promised, “Sure I will write about your query.”

I will put the answers in the form of some facts about obesity or belly fat and some interesting facts about Indian diet. Then you decide the answer.

The rates of obesity and diabetes increased between 2010 and 2014. Today 9.5 percent of adults are diagnosed with diabetes and 4.9 percent with obesity. The number of obese people in developed western countries compared are far more than in India.

 

  1. Eating Habits and addictions : Wrong eating habits are among the major causes of obesity. Obesity never develops overnight; its progresses from poor diet.addictions like alcohol and smoking increases the risk of obesity.
  2. Fast Foods: There has been a drastic rise in the number of obese people in India due to increased availability of junk food. Globally, as people tend to eat out more often, the consumption of junk food is among key causes of obesity. During childhood, children fed junk food will find it hard to develop good eating habits.
  3. Lack of Physical Activity: With advent of modern technology in India, people have become more robotic and depend mostly on technology for daily chores. For instance, instead of taking stairs, they prefer using a lift or an escalator. Instead of walking, people choose to drive to errands. This lack of physical activity aided by technology boom is making us physically inactive and leading to people becoming obese.
  4. Lack of Awareness: Most people are becoming aware about the health risks of being obese and moving towards the path of fitness and wellness. However, the major population in India still lacks basic knowledge about right nutrition, which is again among major causes of obesity in India.
  5. Significant shift from plant base diet to animal based diet : With the trend of following developed country lifestyle significant change in the diet pattern is observed. Even the people in India is used to animal based food  ,the traditional method of cooking according to the local custom is vanished. The food in globalized form is consumed largely .e.g. chicken crisps, chips, crisps, deep fried kebab and various forms of burgers etc.
  6. Globalization has affected the food habits : The localised food consumed is reduced and the junk or fast food is practised in large quantity.

If we observed the generalized pattern of Indian food, it is seen as a balanaced pattern overall. Cereals, grains ,vegetables and fruits  are the common pattern of any Indian cuisine.

But the recent study suggest that the average consumption of cereals,grains vegetables and fruits is reduced and the consumption of sugar,ready to eat and packaged food and meat is increased in the decade.

The relation of obesity and above described food is quite obvious. So not Indian food but the reluctance towards traditional Indian food is the reason for the increased obesity.

Moreover  the Indian food can be helpful to reduce the obesity with other needful parameters like exercise, good lifestyle, reducing stress etc.

The Indian food properly consumed is supposed to be the wholesome food.

Why Indian traditional food ?

  1. Variety of ingredients that are used in Indian food and nutritive substances ensures better nutrition.
  2. Traditional base to the local cuisine is proven for better health.
  3. Suitable to lifestyle and body constitution of the particular place.
  4. Freshly cooked and eaten food like in Indian tradition reduces the unhealthy practises like preservation, packaging etc. The extra sugar and salt responsible for obesity in the process of preservation are surpassed in this way
  5. The local and traditional Indian food in every state is according to the geological condition and the constitution of the people living there. That is why the metabolic health is taken care of naturally.
  6. The cooking patterns like steaming, boiling, roasting and fermenting contribute to the better metabolism . Thus the obesity chances get reduced
  7. Various customs, festivals and cultural practises consists the unique food patterns which again take care of the altered physical state of digestive system.

These are some of the facts about Indian food which can be used to treat obesity. Indian food causes the obesity is a myth.

Food waste : Crime with the planet !

wp-1506795574992..jpgThe most disturbing fact about the food is food waste.

There is enough food produced in the world to feed everyone.But one third of all food produced is lost or wasted. Around 1.3 billion tonnes of food costing the global economy close to $940 billion each year is wasted.

Each time food goes wasted or , , uneaten, the valuable resources like  producing, processing, packaging, and transporting that food are wasted too. This means huge amounts of land, water, energy, money, and other materials are used unnecessarily. Wasting all this food is costly to individuals, businesses, municipalities and most importantly to the environment.One in nine people do not have enough food to eat, that’s 793 million people who are undernourished.That is why the food waste is inhumanity to the society and environmen.

I was reading some article on internet and found some really disturbing numbers and stats on food wasting.Putting some of them for readers.May the seriousness of the topic reaches.

  1. 1.3 billion tons of food are wasted every year.
  2. If wasted food was a country, it would be the third largest producer of carbon dioxide in the world, after the United States and China
  3. Just one quarter of all wasted food could feed the 795 million undernourished people around the world who suffer from hunger
  4. Food waste in rich countries (222 million tons) is approximately equivalent to all of the food produced in Sub-Saharan Africa (230 million tons)
  5. A  person in a developed country wastes almost 100 kilograms of food per year, which is more than his or her average weight (70 kilograms)
  6. Lack of technology and infrastructure is the main cause of food waste in Africa, whereas household food waste in the developed world is the unfortunate cause .
  7. Food waste in Europe alone could feed 200 million hungry people
  8. Food waste generates 3.3 billions tons of carbon dioxide, which accelerates global climate change.
  9. If one quarter of the food currently lost or wasted could be saved, it would be enough to feed 870 million hungry people.
  10. Almost half of all fruit and vegetables produced are wasted (that’s 3.7 trillion apples).
  11. 8% of greenhouse gases heating the planet are caused by food waste.
  12. One in five shopping bags end up in the bin = $3,800 worth of groceries per household each year.
  13. Nearly three million people are living in poverty, one quarter are children.!
  14. Throwing away one burger wastes the same amount of water as a 90-minute shower.
  15. 4 million tonnes of food ends up as thrown waste in landfill, enough to fill 8,400 Olympic sized swimming pools.

Moreover apart from economy how insensitive of us to waste or throw the food when someone somewhere though out of our sight is starving out .

This topic needs a second part to this blog .The effects of food waste on planet must need a thought in next blog.

Lets try our best not to waste !

 

Ancient global and rooted!

जागतिकीकरण आणि आयुर्वेदिक सिद्धांताची शाश्वतता:

Image result for images globalization of ayurveda

दवाखान्यात येणारे बरेच पेशंट किंवा परिचित, नातेवाईक तुमच्या आयुर्वेदात पनीर सांगितलेय का, कँसर होता का असे प्रश्न विचारतात. किंवा हजारो वर्षापूर्वीचे आयुर्वेदिक सिद्धांत आज या अत्याधुनिक युगात कसे वापरले जाऊ शकतात किंवा व्हॅलिड होतात का ?अशाही शंका येतात. साहजिक त्या येणे अपेक्षित आहे किंबहुना यायलाच हव्या .

आज जग बदलले, अफाट अचाट विकसित झाले तरी हजारो वर्षापूर्वीचे आयुर्वेदिक सिद्धांत टिकून आहेत. कारण शरीरक्रियाशास्त्र ,शरीररचना शास्त्र,रोगनिदान शास्त्र आणि चिकित्सा शास्त्र यातील मूळ गाभा तोच आहे. मनुष्याच्या शरीरात मेंदू मेंदूच्याच ठिकाणी, तर हाडे हि मनुष्याप्रमाणेच तेवढीच आणि तिथेच आहेत.
आधुनिक वैद्यक क्षेत्रात झालेली आणि होत असलेली अफाट प्रगती हा आरोग्य सेवेतील अवश्यमभावी भाग होय. सतत भर आणि सुधारणा हा कुठल्याही प्रांतातील यशाची एक ओळीतील गुरुकिल्ली होय.आधुनिक वैद्यकातील शोध,संशोधने हि चिकित्साशास्त्राला अनुकूल ठरावी अशी खरे तर अपेक्षा .परंतु शास्त्राची प्रगती आणि चिकित्सा परिणाम बरेचदा समतोल साधत नाही.
वैद्यकीय प्रांतातील अबब प्रगतीला आणि संशोधनाला कुठेतरी काही व्याधी,काही असाध्य आजार हे दुर्दैवाने वेसण घालताना दिसतात.प्रत्यक्ष प्रमाणावर तंतोतंत सिद्ध झालेल्या गोष्टी बरेचदा कृतीतून मात्र हवे ते परिणाम साधत नाही.जीवनशैली ,आहारशैली यामुळे होणारे व्याधी याचे चपखल उदाहरण म्हणता येईल.आजमितीला जगभरात सर्वात जास्त संशोधन,प्रयोग आणि पैसे कुठे गुंतवले जात असतील तर ते अयोग्य जीवनशैली ,आहारशैली मुळे होणारे लाइफस्टाइल डिसीस,स्वतःच्या शरीरावरच उलटलेली रोग प्रतिकारक शक्ती ज्याला इंग्रजीत ओटॉइम्म्युन व्याधी म्हणतात आणि अनुवांशिक व्याधी यांमध्ये होय.

यावरून आरोग्य आणि व्याधी चा विचार करताना फक्त जिवाणू विषाणू,इन्फेकशन आणि वेदनाशमन याही पलीकडे जाऊन मनुषय शरीरातील बऱ्याच शरीर रचना आणि शरीर क्रियांचा व्यापक अंगाने विचार करणे क्रमप्राप्त होते.
भारतात पाश्चिमात्य वैद्यकीय शास्त्राबरोबर शेकडो वर्षे आधीच अस्तित्वात असलेली आयुर्वेद हि वैद्यकीय शाखा हि आज जगमान्य आहे.आयुर्वेद शास्त्रातील औषधी,पंचकर्म आणि इतर चिकित्सातत्वे आजच्या घडीला कसोटीस उतरताय.आणि वैद्यकीय क्षेत्रात आधी न झालेली गोष्ट आता घडतेय. ती म्हणजे प्राचीन वैद्यक शास्त्रातील थेरी किंवा सिद्धांत पुन्हा अभ्यासले जाऊन त्याचा वर्तमानातील वैद्यकीय क्षेत्रात सकारात्मक वापर कसा करता येईल यासाठी बौद्धिक गुंतवणूक!
आयुर्वेद शास्त्र हजारो वर्षांपूर्वी अभ्यासले गेले, प्रत्यक्ष प्रमाणावरील अनुभवातून, आप्तवचन तसेच कार्यकारणभाव सिध्दांतातून विकसित होऊन चरकादि विविध ग्रंथात परिणत झाले.
आयुर्वेदाचा पाया फक्त व्याधी आणि चिकित्सा यावर उभा नाही हे आयुर्वेदाचे खरे यश आहे.मनुष्य आणि त्याच्या शरीर मानस भावांशी निगडित सर्व सजीव निर्जीव तत्वांची खोल दखल,त्यांचा मनुष्य आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास आणि या सगळ्यातून मनुष्य शरीर आणि मानस आरोग्यासाठीचे एकत्रित सिद्धांत आणि चिकित्साप्रणाली असे आयुर्वेदाचे स्वरूप आहे.

भाषा,निदानासाठीचे आधुनिक यंत्र आणि तंत्रज्ञान ,शस्त्रक्रिया यासारख्या क्षेत्रात आमूलाग्र बदल झाले.वैद्यकीय क्षेत्र सर्वांगाने उन्नत झाले. मनुष्य आणि त्याच्या शारीरिक मानसिक आरोग्याचे मूळ पूर्वी होते तेच आहे.
जागतिकीकरणामुळे आलेल्या आहारक्रांतीत आहाराचे मूळ स्वरूपच बदलले गेले. परंतु आयुर्वेद संहितांमध्ये अशा आहाराचे आधीच वर्णन केले गेले आहे. उदाहरण द्यायचे झाल्यास आज प्रगत समजल्या जाणाऱ्या आहार औद्योगिक क्षेत्रात खारवलेले,(सॉल्टी),टिकवलेले (preserved )(थोडक्यात शिळे),संकरित genetically modified ,(देश,प्रकृती निसर्ग विरुद्ध) असे अन्न सर्वात जास्त खाल्ल्या जातेय.
अशा आहारापासून होणारे व्याधीचे वर्णन आहार विषयीचे वर्णन करताना आलेले आहे. आज परत आधुनिक आहारशास्त्र खूप संशोधन च्या आधारे आणि असंख्य प्रबंध आणि रिसर्च पेपर्स द्वारे तेच सांगतेय कि असे पदार्थ हे आहारजनीत व्याधीचे मूळ आहे. retrospective जर्नी दुसरे काय.
तसेच रेड मीट मध्ये असलेल्या Neug5c ह्या विशिष्ट साखरेच्या रेणू मूळे तो साखरेच रेणू पचवला जात नाही ,तसेच रेड मीट च्या अतिसेवनाने कँसर,ओबेसिटी,डायबेटीस,इम्म्युनिटी चे इतर आजार होतात असे सिद्ध झालेय.
आयुर्वेदात नेहमी टाळावे असे पदार्थांचे वर्णन करताना चरकसंहिता आणि इतर आयुर्वेदिक ग्रंथात वराह(पोर्क),गाय,म्हैस असे लाल मांस असलेले पदार्थ टाळावे किंवा ते सगळ्यांनाच पचवता येत नाही म्हणून जपून खावे असा स्पष्ट उल्लेख आहे. गुरु गुण आणि अग्नी याचा संबंध याची पुष्टी देतो.
हि उदाहरणे परत प्रातिनिधिक होत. अशी असंख्य उदाहरणे देता येतील.
जागतिकीकरणाने झालेले पर्यावरणातील बदल हि विविध व्याधींना कारणीभूत होताय. अशा वेळेस आयुर्वेदातील दिनचर्या,ऋतुचर्या पालन हे खूप आवश्यक ठरते.
आयुर्वेदीय मूळ सिद्धांतांचा जास्त उपयोग खरेतर जागतिकीकरणानंतर आज करता येईल.कारण व्याधींचे स्वरूप वेगळे असले तर शरीरातील मूळ दोष धातू सिद्धांत ह्या नवीन व्याधींचे निदान आणि चिकित्सा करायला उपयोगी ठरतात.
त्यामुळे आधुनिकीकरण आणि सिद्धांत हे दोन वेगवेगळी टोक आहे. आजचे प्रगत हे उद्याचे प्राचीन होणार यात शंका नाही.परंतु शरीर,आहार आणि चिकित्सा शास्त्राचे हे सिद्धांत शाश्वतच राहणार हे निश्चित!

 

Baby blues : The mother needs help!

Motherhood is the best dream that comes true when baby is in mother’s hands. This is the sentence we love to read ,hear and of course want to experience in our and our beloved people’s lives.But for many of them the grass is greener on the other side of mountain.What if the dream turned out little scarier, little different what one had not thought of?

Image result for postnatal depression

Many of the readers, I  am sure have not heard or read about this word Baby Blues! While celebrating and dreaming the pregnancy and arrival of baby the much important part sadly gets neglected. The sudden change in the life and the situation around them is hardly ever explained or discussed by the concern and relevant people with the future parents.

Recently I came across many cases of post natal depression or baby blues! The disturbed mental health of mother immediately after the delivery is called postpartum depression or in layman’s language it is known as Baby Blues.

In simple language and in short lets see what is this whole thing all about?

The unstable mental health of mother in two weeks after the delivery which needs intervention and help of medical assistance is known as postpartum depression.

Postpartum depression is an umbrella which covers various mental disorders from simple mood changes to severe postpartum psychosis. The postpartum psychosis is a sever condition and need expert attention.

In this blog we are trying to understand the mild to moderate mental depression which usually recovers in some weeks or months by assistance and proper guidance.

What are the signs of Baby blues?

For every mother the initial days are difficult to cop with her own body and the new tiny life. But some mothers are susceptible for more severe expressions of the hormonal changes and the situation generated difficulties. Following are the general symptoms

  • Mood swings
  • Excess worry,
  • Unexplained sadness
  • Irritability
  • Fear that you’re not a good mother
  • Feelings of worthlessness, shame, guilt or inadequacy
  • Diminished ability to think clearly, concentrate or make decisions
  • Severe anxiety and panic attacks
  • Feeling overwhelmed
  • Feeling guilty of something
  • Absence of emotional attachment with baby
  • Excessive and involuntary crying
  • Reduced concentration
  • Appetite problems
  • Trouble in sleeping though baby sleeps

What are the reasons ?

  • Unintended or unwelcome pregnancy;
  • unemployment or other financial issues
  • Marital or family differences
  • No assistance in raising the baby.
  • No support from family or partner in physical as well as mental comforting.
  • No lactation, difficulties in breastfeeding.
  • Baby with physical abnormality or other health ailment.
  • Health problems of mother herself.
  • Personal coping attitude to the situation
  • Longer time to conception.
  • High expectations from the people,situations and self.
  • Previous history of mental illness.

Ayurveda has a strong theory around this particular situation.The woman after delivery is vulnerable body and mind and need to be protected with utmost care till 2 months is the verse in Ayurveda books. The sudden and extreme changes in the Vata Dosha occurs in the body in the process of birth giving. The above symptoms are described as the Grah dosha or Grah badha. No significant organism but body’s own delicate condition can be affected and reflected in behavior. A proper care through Aashwasana chikitsa (counseling), Medhya dravya (medicine working on brain) and Dhupana (Aroma stimulus) and other treatments are thoroughly discussed.

How it should be managed ?

  • Antenatal(during pregnancy) care plays an important role in educating the patients.Time to time talking with the patient about the minute changes happening with her and the fetus will benefit the lady to understand the reality and will develop a conscious responsibility.
  • It is always wise to talk about the baby blues with the woman in advance. The gynecologist and the team need to give ample time to their patients to explain these issues. Physical checkup,ultra sonography and other reports are given importance but these issues are neglected sadly by almost all doctors.
  • The risk factors and risk category patients can be identified in the antenatal care itself. Earliest is better!But the psychological aspects are surpassed in the followups with the gynecologist.
  • Gynacs ,talk with your patient, give them ample time which they genuinely belong when they come to you.
  • The support system should be built right from the pregnancy.
  • As family ,the family members plays the most crucial role in handling the blues.Emotional support , identifying that the lady is not well is also very important step.
  • Seeking proper help of doctors, psychologist or psychiatrist(in sever depression)instead of neglecting or blaming each other is anytime good.Ayurveda has its own unique way to handle as explained above.

Words for mother!

  • Don’t treat yourself as a superwoman. Accept the limitations and learn to see the reality.
  • The tiresome routine and drastic change around you is not constant. It will pass.
  • Give your body and mind time and enough rest to get back in to sound health. Don’t set unrealistic goals for yourself.
  • Compromising some fun for sometime is not punishment.
  • Don’t try to overburden yourself as a parent or person
  • Seek the proper help and neglect things around that bothers you and are not much important.
  • Your sound health will raise the healthy and happy baby.

Role of society,culture and customs.

I read some research papers which had hypothesis that some customs and social behavior said to protect the mother from such emotional roller coaster ride.The customs like

  • Keeping baby and mother in house for 1.5 months and avoid direct contact with many people at a time.
  • Madatory rest to mother in this peroid.
  • Assistance in baby raising and other homely tasks by family members.
  • Social recognition, love ,gifts and blessing rituals
  • Practises like baby and mother massage relieves the physical as well mental stress.
  • Certain pattern of food and other customs take care of lactation and gut health too.

Mother should be loved,cared and supported the same way we do for baby!Wishing every would be and present mother a lovely motherhood!

(Above writeup belongs to Dr.Rupali Panse. It is protected by copyright. Share the blog as it is without changing the author name and information)

 

Diet etiquette

“आहाराची बाराखडी”

“आहारात् सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते/ आहारेन् विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः//” (महाभारत)
आहार हा प्रत्यक्ष प्राणाचे धारण करणारा घटक आहे.आहारापासूनच मनुष्याची आणि इतर जीवांची उत्पत्ती होते,आहारामुळेच त्या जीवांची वाढ आणि पोषण होते तर आहारामुळेच(चुकीच्या) त्यांचा नाश होतो.

वेद,काव्य आणि पुराण लिखाणातून आहाराबाबाबत खूप मार्मिक दाखले वाचायला मिळतात.
आहाराबाबत काही साधे सोपे नियम मार्गदर्शन आहेत का? वैद्य लोक खोलात आहाराबद्दल ,पथ्याबद्दल सांगत असतातच. परंतु आहाराची बाराखडी काय असे एक पेशंट ने सहज विचारले. सर्वानाच त्यातून काहीतरी फायदा मिळेल म्हणून हि पोस्ट !
Image result for food dos donts

  1. सर्वदा मिताहारी असावे.मिताहार पाचक अग्नी प्रदीप्त करतो. (मिताहार याचा अर्थ पोटाला पुरेसा हलका आहार होय)
  2. आहार हा सहा रसांनी (गोड़,तिखट,कडू,खारट,आंबट,तुरट)युक्त असावा . फक्त गोड़ , फक्त तिखट असे एक रस प्रधान अन्न खाल्याने शरीराचे पोषण होत नाही.आहारात वैविध्य असावे ते याचकरता.
  3. अन्न जड असेल (उदा.मिष्टान्न,मांसाहार,इत्यादी)तर पोट अर्धे भरेस्तोवरच खावे.पचायला हलके अन्न देखील पोटात किंचित जागा ठेवून पोट भरेल एवढेच खावे .
  4. सहजपणे पचवता येईल इतका आहार म्हणजे आहाराची योग्य मात्रा आहे.पोटाचे चार भाग करून चवथा भाग रिकामा राहील एवढे अन्नसेवन हे आहारसेवनाचे योग्य प्रमाण होय.
  5. शरीराला हवे त्यापेक्षा कमी(उदा. अति उपास करणे, डाएट करणे इत्यादी)आहार घेतल्यास शरीराला बळ,तेज पुष्टी मिळत नाही तसेच वात दोष निर्माण होऊन वातव्याधी होऊ शकतात
  6. अति आहार सेवन केल्यास तर लगेच तिन्ही दोषांचा विशेषतः कफ दोषाचा प्रकोप होऊन अजीर्ण आणि पचनाचे विविध व्याधी उत्पन्न होतात.
  7. केवळ अति अन्न झाल्यानेच अजीर्ण इत्यादी आजार होतात असे नव्हे. न आवडणारे अन्न बळजबरी खाल्याने,करपलेले,वातूळ,खूप कोरडे,खूप थंड,शिळे, नासलेले अन्न देखील विविध विकार उत्पन्न करते.
    पूर्वी खाल्लेले अन्न पूर्ण पंचायच्या आत परत आहार घेऊ नये.
  8. पचायला जड ,गोड़ तसेच घट्ट किंवा कोरडे पदार्थ जेवण्याच्या सुरुवातीला खावे आणि त्यानंतर पचायला हलके, आंबट,मीठ घातलेले तसेच पातळ पदार्थ खावे. असा विशेष उल्लेख पचनाच्या दृष्टीने आयुर्वेदात आढळतो. प्रत्यक्षात मात्र आपण गोड़ पदार्थ भरपूर प्रमाणात आहाराच्या शेवटी खातो. त्यामुळे अन्न नीट न पचणे आणि तत्सम त्रास होतात.
  9. भोजनानंतर घटाघट पाणी पिऊ नये. भोजनामध्ये थोडे घोट घोट प्यावे .पोटात अंदाजाने २ भाग अन्नासाठी एक भाग पाण्यासाठी आणि एक भाग रिकामा ठेवणे अपेक्षित असते. पचनाच्या क्रियेत निर्माण होणाऱ्या वातासाठी हि जागा ठेवली नाही तर अन्न पचताना आमाशयावर या वातामुळे ताण येतो.यामुळे उचकी लागणे किंवा छातीत,पोटात दुखणे असे त्रास होतात
  10. भोजनानंतर लगेच शारीरिक कष्ट जसे जोरात चालणे ,पळणे ,तसेच झोपणे ,खूप बोलणे, उष्णेतच्या जवळ जाणे अथवा उन्हात जाणे,स्नान करणे या गोष्टी वर्ज्य आहेत.निदान ४५ मिनिटे ते १ तास या गोष्टी अवश्य टाळाव्या याने पचन क्रियेत बाधा येत नाही. या कालावधीत शरीरातील अग्नी किंवा सोप्या भाषेत रक्तपुरवठा हा पचनसंस्थेकडे असणे आवश्यक असतो.परंतु शारीरिक कष्टाच्या क्रिया केल्यास तोच अर्थातच हात पाय आणि हृदयाकडे वाढतो. त्यामुळे हृदयावर तर ताण येतोच शिवाय पचन क्रियेत हि बाधा येते. असे वारंवार झाले तर अनेक पचनाच्या व इतरही व्याधी जडतात.
    जेवणानंतर लगेच झोपल्याने कफदोष वाढतो आणि हृदयाचा रक्ताभिसरण वेग कमी झाल्यामुळे ,अन्न पचन क्रिया मंदावते.
  11. जेवताना चिंता,शोक,क्रोध,भीती,किळस आदी भाव मनात नसावे असा विशेष उल्लेख आयुर्वेदात आहे. मानसिक भावभावनांचा पचनावर अप्रत्यक्षरीत्या परिणाम होत असतो हे आता सर्वज्ञात आहे. अगदी हेच या विधानातून अभिप्रेत आहे.
  12. विरुद्धान्न ,असात्म्य (सवय नसलेले),प्रकृतीच्या विरुद्ध ,ऋतूला अनुकूल नसलेले अन्नसेवन टाळावे.

(यातील प्रत्येक बाबीवर एक लेख होईल. लिहिण्याचा निश्चित प्रयत्न असेल.)

“The rain diet”

वर्षा ऋतू आणि आहार :
श्रावण आणि भाद्रपद म्हणजे जुलै शेवट ते सप्टेंबर सुरुवातीचा ऋतू हा वर्षा ऋतू होय.
वर्षा ऋतूत अग्निबल कमी असते. तसेच ह्या ऋतू मधील पाणी हे आम्ल विपाक असणारे म्हणजे पचायला जड आणि आंबटपणा उत्पन्न करणारे असते ह्या पाण्याचा फळे आणि भाज्यांवर परिणाम होतो.
शरीरातील वात दोष स्वभावतःच वाढलेला असतो म्हणूनच ह्या ऋतूंमध्ये हाडांचे दुखणे डोके वर काढते.जुने कधीतरी लागलेले ,आघात झालेले सांधे अथवा जखमेचे ठिकाण हि या मुळेच दुखते. आयुर्वेदातील बस्ती हा वातावरील सर्वोत्तम उपाय ह्याच ऋतू योजला जातो.

Image result for rain and bhajiya

  • पावसाळ्यात पाणी हे पचायला जड असते म्हणून ते उकळवून प्यावे असा संकेत आहे. निर्जंतुकीकरण हा एक मुद्दा तर आहेच परंतु असे उकळलेले पाणी पचनसंस्थेवर चांगले काम करत असते .
  • अन्न पदार्थ नीट शिजवून उकडून मगच खावे.
    पावसाळ्यात पालेभाज्या खाल्ल्यास त्या पटकन बाधतात ,पोट बिघडवतात असे दिसते. याकरिता त्या वापरताना स्वच्छ धुवून नीट शिजवून मगच वापराव्या . कच्च्या शक्यतो या ऋतूत वापरू नयें. तसेच वेगवेगळ्या व्यंजनात त्या थोड्या प्रमाणात वापरणे चांगले.
    त्यातही पालक हि भाजी हमखास पित्त वाढवताना तसेच पोट बिघडवताना दिसते.
    राजगिरा ,लाल माठ, तांदुळजा मेथी ,चाकवत,अळू,अंबाडी अशा भाज्या खाव्यात.
  • सहज उपलब्ध फळे स्वच्छ करून खावीत .त्यातही डाळिंब,मोसंबी,केळी इत्यादी .
  • या ऋतूत जन्माष्टमी हा खास उत्सव असतो. त्यात प्रसादा करिता बनवला जाणारा गोपाळकाला एरवी संध्याकाळी खाण्यासाठी बनवला तरी उत्तम आहे.
    साळीच्या लाह्या,पोहे,काकडी,ओले नारळ आणि गोड़ दही वापरून बनवून अवश्य खावा. गोड आंबट तिखट रुचकर चवीचा हा आयुर्वेदिक कृष्णा स्पेशल आहार नक्की खावा असाच
  • रव्याच्या गूळ आणि खजुराच्या सारणाचा तुपावर भाजलेल्या सांजोऱ्या अथवा साठोऱ्या हा पदार्थ गोड़ व्यंजनामध्ये निवडणे हितकर.
  • ह्याच ऋतूत येणारी नारळी पौर्णिमा म्हणजे ओल्या नारळाचे ऋतूतील महत्व परत अधोरेखित करणारी.
    मधुर म्हणजे गोड़ चवीचे ओले नारळ पित्त आणि वाताचे छान शमन करते.
    बेदाणे केशर ओला नारळ घातलेला तुपातील नारळी भात ,नारळाच्या वड्या हि तर पर्वणीच.
  • ह्या ऋतूत मधुर (गोड़),लवण(खारट) आणि किंचित आम्ल(आंबट) चवी हितकर असतात.
    सैंधवाचा वापर ह्या ऋतूत आणि एरवीही अवश्य करावा.
  • गरम फळभाज्यांचे सूप, नॉन व्हेज सूप ह्या ऋतूत आवश्यक होय.परंतु मांसाहार अतिशय जपून अथवा टाळणे उत्तम
    लवंग दालचिनी,आले,सुंठ,गवती चहा, तुळस,ओवा,कढीपत्ता,हिंग यांचा विशेष वापर भूक वाढवी ,पचनशक्ती नीट ठेवणे या करता करून घ्यावा.
  • जुने साठे साळीचे तांदूळ, गहू आणि मूग मसूर डाळी ह्या ऋतूत उत्तम.
  • उसळीचा अतिरेक ह्या ऋतूत नकोच.
  • गौरी गणपतीला असणारा बेत, चव आणि आरोग्य सांभाळणारा असतो परंतु खाण्याचा अतिरेक आणि पचवण्याची ताकत नसेल तर सण समारंभात पोट बिघडणारच. तेंव्हा चवीला छान म्हणून प्रमाणाबाहेर खाणे टाळावे . परंतु स्वर्गीय अशा या पक्वांनांना न्याय आणि दाद द्यावीच.
    खोबरे खसखस गूळ,आणि साजूक तूप घालून उकडीचे किंवा तळणीचे मोदक हे कुठल्याही बाहेरच्या तयार मिठाईला उत्तम पर्याय होय आणि कायम च असावा.
    गौरी मध्ये केली जाणारी आदल्या दिवशीची मेथी , दुसऱ्या दिवशीची सोळा एकत्र भाज्यांची भाजी,अळूभाजी, कटाची आमटी किंवा सार ,अळूवडी ,वाटली डाळ, हिरवी चटणी,कोशिंबीर,साधे वरण भात पापड कुरडया आणि खमंग गुळाची तुपात भिजलेली पुरणपोळी हि खाद्यसंस्कृतीचा परमोच्च कळस साधत असते.
    त्या ऋतूत मिळणारया सगळ्या भाज्या वापरून आणि सर्व दोषांची काळजी घेऊन तयार झालेले हे ताट एक उत्तम आरोग्यदायी खाद्य परंपराच असते. गौरीच्या नैवैद्याला वऱ्हाडात ताक वापरून तयार केलेला ज्वारी बाजरी पिठाचा पातळसर आंबील हा पदार्थ सुद्धा ऋतूनुसार आंबट आणि गोड़ ह्याचा समतोल साधत असतो. असे आंबील एरवी खायला देखील रुचकर असते.
    सण,निसर्ग ,पदार्थांची रेलचेल यांमध्ये शरीराची स्थिती जाणून घेऊन खाणे आवश्यक हा अधोरेखित मुद्दा होय.
  • वर्षा ऋतूचे वर्णन कांदाभजी,बटाटा भजी शिवाय पूर्ण कसे होईल.अवश्य खा परंतु प्रमाणात खा. वारंवार आणि पोटास तडस लागेपर्यंत खाऊ नयें. तळणीचे तेल वारंवार गरम करून तेच सारखे वापरू नयें.
  • भजी करताना ओव्याचे पान ,ओवा घालून करावे.
  • वर्षासहल आणि भजे जोडी सलामत ठेवाच पण त्याबरोबर इतरही सात्म्य आणि उपकारक पदार्थ खा.